wróć strona główna
           

Historia sekt w Rosji


Właściwy rozwój sekt prawosławnych datuje się w Rosji od XVII wieku. Wpłynęły na to zarówno czynniki społeczne (zaostrzenie się przeciwieństw klasowych, słynne bunty chłopskie, ruchy mieszczaństwa) jak wewnątrz cerkiewne: reforma patriarchy Nikona od 1653 roku, który chciał upodobnić obrządki rosyjskiego Prawosławia do wzorców rosyjskich (formy żegnania się, wymawiania imienia Jezus, liturgia). Duża część (starowiercy, staroobriadcy) odwróciła się od „nowej wiary”, powodując zjawisko rozbicia. Ponieważ za Nikodemem staną carat, starowiercy zwrócili się też przeciw instytucji państwa, które zaczęło ich prześladować i zmusiło m.in. do licznej emigracji.

Rozpadli się też rychło na dwa główne nurty: poprawców, którzy utrzymali duchowieństwo i dotychczasowy kult (hierarchia od 1846 roku do dziś, arcybiskup w Moskwie) oraz bezpopowców, nie uznających duchownych, kierowanych przez najstarszych w gminach (starcy i nauczyciele (charyzmatyków).

Wśród bezpopowców nastąpiło też dalsze rozbicie, związane m.in. z kwestią małżeństwa; pomorcy (na północy Rosji) oraz fiedosiejewcy odrzucali je natomiast daniłowcy uznali je za sprawę świecką. Najbardziej radykalnym odłamem bezpopowców byli filiponi.

W rozwoju sektanctwa rosyjskiego uwydatniają się wpływy mistycznych i ekstatycznych technik soteriologicznych, jak też nastroje apokaliptyczne. (czciciele imienia Jezusa). Do głównych. sekt mistyczno-spekulatywnych należeli imjasławcy głoszący, że imię (Jezusa) to hipostaza, którą trzeba czcić; posiadali i czcili własne ikony. Potępieni przez św. Synod 1913 roku, zanikają w latach 20-tych.
Drugim przejawem tego nurtu byli wozdychjency (wzdychacze), którzy wystąpili w Kałudze pod koniec XIX w.; oczekiwali oni 3 Królestwa Bożego (królestwa Ducha św.) i zgodnie z List do Rzymian 8,26 czcili Boga jedynie przez wzdychanie. Na liczne sekty typu ekstatycznego wyrwał poważny wpływ Bogomilizm; do najważniejszych z nich należeli chłysty i skopcy. Chłysty (nazwa od ich przeciwników; sami siebie nazywali ljudi bożi lub duchowi chrześcijanie) występują od XVII w.; twórcą ich był Daniło Filipowicz, żołnierz, który uznał się za Boga, a swoje objawienia za zastępujące Pismo św. Mianował on chłopa Iwana Susłowa Chrystusem, a Akulinę Iwanową Matką Boską. Jedynym dogmatem chłystów była teza o stałej inkarnacji Boga, apostołów i proroków.

W XVIII w. Rozprzestrzenili się na całym Powołżu, aż po Moskwę, w XIX w. Awwakum Kopyłow systematyzuje ich doktrynę uznaje Pismo św., ale tłumaczy je alegorycznie. Kult cechuje noszenie długich białych szat podczas nabożeństw oraz ekstatyczne praktyki proroków (tańczą i śpiewają na nabożeństwach). Od początku XX w. Chłysty występują pod różnymi nazwami, a po edykcie w 1905 roku Wasyli Ljubkow reorganizuje ich jako „Nowy Izrael” na kongresie w Rostowie; w 1906 roku wydaje katechizm nowej swej gminy. Druga główna odmiana sekt typu ekstatycznego skopcy (odkryci w 1774 roku) uznawali kastrację jako główny środek zachowania czystości moraln i rytualnej. Twórcą ich był Kondratij Seliwanow, głoszący m.in., że gdy „bezgrzeszni” osiągają liczbę 144 tyś., to nastąpi milenium. W 1914 roku liczyli około 100 tyś. wyznawców; około 1930 roku zanikają. Chłysty stanowią przejście do następnego nurtu apokaliptycznego, który rozwijał się głównie na przełomie XIX i XX w.. Do bardziej znanych sekt tego typu należą: jenochowcy (henochowcy), występują w dolnym Powołżu pod koniec XIX w., przywódcą ich był chłop Czerkasow; oczekiwali oni w 1900 roku końca świata; rozbici przez carat; szaszkowcy-kontynuacja poprzednich, sekta znikła w 1924 roku.; Fiodorowcy (od twórcy Fiodora Rybałkina), zwani też krestonscami (nosicielami krzyża), zanikali około 1930 roku; wzniesiency itp. Sekty typu ascetyczno – spirytualistycznego powstawały głównie pod wpływem zachodniego sektanctwa: i tak np. duchoborcy (bojownicy ducha) mają według własnej tradycji genezę zachodnią (od kwakrów). Powstawali oni pod koniec XVIII w., w południowej Rosji ; od 1805 roku tolerowani, pozwalano osiedlać się im w astrachańskim i saratowskim okręgu. Ostatni przywódca ich Piotr Werygin, wyemigrował w 1898 roku wraz z gminą do Kanady. W 1957 roku wróciło do ZSSR 25000 członków tej sekty. Drugi przejaw sekt tego typu to mołokanie (mlekopijcy), pijący w dni postu mleko; z neo-mołokanów wykształtowali się subotniki (czciciele soboty, zapewne pod wpływem tradycji żydowskiej.); przetrwali do dziś w okolicach Tamowa (główny ośrodka sektanctwa rosyjskiego).

Typowo XX-wieczną, ,racjonalistyczna” formą sekty prawosławnej byli tołtstojowcy, założeni pod wpływem koncepcji Tołstoja w pocz. XX w., a którzy trwali do końca 1926 roku, oraz czurikowcy, założeni przez Iwana Czurikowa. Który wystąpił ze swoją doktryną 1904 roku w Petersburgu. Żywot i zasięg tych sekt był krótki. 

Joanna Boczek